Dùng AI trong học tập: Công cụ hỗ trợ hay sự lệ thuộc?
Trong thời đại công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, hay còn gọi là AI, đang xuất hiện ngày càng nhiều trong đời sống, đặc biệt là trong học tập. Chỉ với vài thao tác đơn giản, chúng ta có thể nhờ AI giải thích một bài toán, tóm tắt một văn bản dài, gợi ý dàn ý bài văn, dịch ngoại ngữ, luyện nói, luyện viết, tìm kiếm ý tưởng hoặc hỗ trợ ôn tập trước kỳ thi. Với học sinh lớp 12, các bạn đang đứng trước ngưỡng cửa quan trọng của kỳ thi tốt nghiệp THPT và lựa chọn nghề nghiệp tương lai, AI vừa là một cơ hội lớn, vừa đặt ra không ít thách thức.
Câu hỏi đặt ra là: Dùng AI trong học tập là một công cụ hỗ trợ hiệu quả hay đang dần khiến học sinh trở nên lệ thuộc?
Trước hết, cần nhìn nhận rằng AI không phải là điều xấu. Nếu được sử dụng đúng cách, AI có thể trở thành một “người trợ giảng” hữu ích. Khi học sinh chưa hiểu bài, AI có thể giải thích lại bằng nhiều cách khác nhau, từ đơn giản đến nâng cao. Khi chúng ta gặp khó khăn trong việc lập dàn ý, AI có thể gợi mở hướng triển khai. Khi học ngoại ngữ, AI có thể giúp sửa lỗi câu, gợi ý cách diễn đạt tự nhiên hơn. Đối với những bạn còn rụt rè, ngại hỏi thầy cô hoặc bạn bè, AI cũng có thể trở thành một kênh hỗ trợ ban đầu, giúp các bạn mạnh dạn hơn trong quá trình tự học.
Đặc biệt, trong bối cảnh chương trình học ngày càng yêu cầu năng lực tự học, tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề, AI có thể giúp các bạn tiết kiệm thời gian ở những thao tác cơ bản. Thay vì mất quá nhiều thời gian để tìm kiếm thông tin rời rạc, các bạn có thể sử dụng AI để hệ thống hóa kiến thức, lập kế hoạch ôn tập, tạo câu hỏi luyện tập hoặc kiểm tra mức độ hiểu bài của bản thân. Nhờ đó, các em có thể tập trung hơn vào phần quan trọng nhất: hiểu, phân tích, vận dụng và sáng tạo.
Tuy nhiên, AI chỉ thực sự có giá trị khi người học làm chủ nó. Nguy cơ lớn nhất không nằm ở bản thân công nghệ, mà nằm ở cách con người sử dụng công nghệ. Nếu chúng ta dùng AI để thay mình suy nghĩ, thay mình làm bài, thay mình viết văn, thay mình giải toán mà không cần hiểu bản chất, thì AI không còn là công cụ hỗ trợ mà trở thành sự lệ thuộc. Khi đó, học sinh có thể có một bài làm hoàn chỉnh, nhưng lại không có năng lực thật. Chúng ta có thể nộp một đoạn văn trôi chảy, nhưng không biết vì sao mình viết như vậy. Chúng ta có thể có đáp án đúng, nhưng không hiểu con đường dẫn đến đáp án đúng ấy.
Sự lệ thuộc vào AI nguy hiểm ở chỗ nó diễn ra âm thầm. Ban đầu, bạn chỉ muốn “tham khảo một chút”. Sau đó, bạn bắt đầu sao chép nhiều hơn, suy nghĩ ít hơn, ngại đọc sách hơn, ngại tự viết hơn, ngại tự giải quyết vấn đề hơn. Lâu dần, khả năng tư duy độc lập bị suy giảm. Trong khi đó, mục tiêu của giáo dục không phải là tạo ra những người chỉ biết nhận đáp án, mà là hình thành những con người biết đặt câu hỏi, biết suy luận, biết lựa chọn đúng sai và biết chịu trách nhiệm với tri thức của mình.
Một vấn đề khác cần quan tâm là không phải mọi câu trả lời của AI đều chính xác. AI có thể đưa ra thông tin sai, thiếu cập nhật hoặc diễn giải chưa phù hợp với ngữ cảnh. Nếu học sinh tiếp nhận một cách thụ động, không kiểm chứng, không đối chiếu với sách giáo khoa, tài liệu chính thống hoặc hướng dẫn của thầy cô, các em rất dễ hiểu sai vấn đề. Vì vậy, kỹ năng quan trọng trong thời đại AI không chỉ là “biết dùng AI”, mà còn là biết kiểm tra, biết chọn lọc và biết nghi ngờ một cách khoa học.
Đối với học sinh lớp 12, việc sử dụng AI càng cần có ý thức rõ ràng. Đây là giai đoạn các bạn cần củng cố kiến thức nền tảng, rèn luyện phương pháp học tập, chuẩn bị cho kỳ thi và định hướng nghề nghiệp. Nếu dùng AI đúng cách, bạn có thể biến nó thành công cụ hỗ trợ ôn tập hiệu quả: nhờ AI tạo bảng hệ thống kiến thức, gợi ý kế hoạch học theo tuần, giải thích phần chưa hiểu, đặt câu hỏi trắc nghiệm luyện tập, sửa lỗi diễn đạt trong bài viết. Nhưng sau mỗi lần dùng AI, chúng ta cần tự hỏi: “Mình đã hiểu gì thêm?”, “Mình có tự làm lại được không?”, “Mình có thể giải thích điều này bằng lời của mình không?”. Nếu câu trả lời là có, AI đã được sử dụng đúng hướng. Nếu câu trả lời là không, rất có thể chúng ta đang chỉ mượn kết quả mà chưa thực sự học.
Nhà trường, thầy cô và phụ huynh cũng cần đồng hành với học sinh trong vấn đề này. Thay vì cấm đoán tuyệt đối, cần hướng dẫn các em sử dụng AI một cách có trách nhiệm. Học sinh cần hiểu rằng AI không thay thế được sự nỗ lực, tính trung thực và năng lực tư duy của con người. Một bài làm có thể được AI hỗ trợ về ý tưởng, nhưng cảm nhận, lập luận, trải nghiệm và trách nhiệm học tập vẫn phải thuộc về chính người học.
Trong thời đại AI và robot lên ngôi, con người không nên chạy trốn công nghệ, nhưng cũng không được đánh mất mình trong công nghệ. AI có thể giúp học sinh học nhanh hơn, rộng hơn, linh hoạt hơn; nhưng AI không thể thay thế ý chí học tập, lòng trung thực, tư duy độc lập và khát vọng vươn lên của mỗi người.
Vì vậy, dùng AI trong học tập là công cụ hỗ trợ hay sự lệ thuộc phụ thuộc vào chính thái độ của chính mình. Nếu biết sử dụng AI như một người bạn đồng hành, chúng mình sẽ có thêm cơ hội phát triển bản thân. Nhưng nếu để AI suy nghĩ thay mình, làm bài thay mình và quyết định thay mình, mình sẽ dần đánh mất năng lực quan trọng nhất: năng lực tự học.
Học sinh Trường THPT Hưng Đạo cần tiếp cận AI với tinh thần chủ động, tỉnh táo và có trách nhiệm. Hãy để AI trở thành công cụ giúp chúng mình học tốt hơn, chứ không phải chiếc nạng khiến chúng ta quên cách tự bước đi trên con đường tri thức của chính mình. Bạn nhé!
Phòng Tham vấn học đường trường THPT Hưng Đạo.